Rodzaj i liczba rzeczownika. Jak określić rodzaj gramatyczny w liczbie pojedynczej i mnogiej?

Kategorie gramatyczne mogą brzmieć jak skomplikowane pojęcia z podręcznika akademickiego, ale w rzeczywistości to po prostu „dowód osobisty” każdego słowa. Kiedy poznajemy nową osobę, zwracamy uwagę na jej płeć i na to, czy przyszła sama, czy z kimś. Podobnie jest z wyrazami w języku polskim – aby poprawnie ich używać i łączyć je z innymi słowami w zdaniu, musimy rozpoznać ich rodzaj oraz liczbę.

W tym artykule przełożymy zawiłości gramatyczne na prosty język. Nauczysz się błyskawicznie rozpoznawać formy gramatyczne i dowiesz się, jak radzić sobie z wyrazami, które wymykają się standardowym regułom.

Czy rzeczownik odmienia się przez rodzaje?

To jedno z najczęstszych pytań i jednocześnie największa pułapka, w którą wpadają uczniowie. Odpowiedź brzmi krótko i stanowczo: nie. Rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje, odmienia się przez przypadki.

Aby to zrozumieć, porównajmy go z inną częścią mowy, np. przymiotnikiem (słowem określającym cechy). Przymiotnik jest bardzo „elastyczny”. Możemy wziąć słowo dobry i płynnie zmieniać jego formę: dobry chłopak, dobra dziewczyna, dobre dziecko.

Z rzeczownikiem tak nie zrobimy. Wyraz stół zawsze będzie stołem, nie stworzymy od niego formy żeńskiej („stoła”) ani nijakiej („stoło”). Rzeczownik ma swój stały, z góry przypisany rodzaj, który towarzyszy mu przez cały czas. Rodzaj ten narzuca z kolei formę innym wyrazom w zdaniu (np. czasownikom i przymiotnikom).

Rodzaj męski żeński nijaki – klasyfikacja w liczbie pojedynczej

W liczbie pojedynczej, czyli wtedy, gdy mówimy o jednym przedmiocie, osobie lub zjawisku, polska gramatyka dzieli rzeczowniki na trzy główne koszyki. Najprostszym sposobem na sprawdzenie, do którego koszyka należy dany wyraz, jest dodanie przed nim zaimka wskazującego: ten, ta lub to.

1. Rodzaj męski (ten): Obejmuje mężczyzn, większość zwierząt oraz wiele przedmiotów.

   • Przykłady: (ten) telefon, (ten) chłopiec, (ten) dąb, (ten) wiatr.

2. Rodzaj żeński (ta): Obejmuje kobiety, część zwierząt, pojęcia abstrakcyjne i przedmioty. Co ważne, większość wyrazów w tym rodzaju kończy się na literę „-a” (choć są wyjątki, np. ta mysz, ta noc).

   • Przykłady: (ta) książka, (ta) nauczycielka, (ta) radość, (ta) szafa.

3. Rodzaj nijaki (to): Obejmuje nazwy dzieci, młodych zwierząt, zjawisk i niektórych przedmiotów. Te słowa najczęściej kończą się na „-o”, „-e”, „-ę” lub „-um”.

   • Przykłady: (to) dziecko, (to) okno, (to) słońce, (to) muzeum, (to) szczenię.

Kot jaki to rodzaj rzeczownika?

Rozwiążmy teraz popularny dylemat. Jeśli weźmiemy słowo „kot” i zastosujemy nasz test z zaimkiem, naturalnie powiemy ten kot. Oznacza to, że słowo to zaliczamy do rodzaju męskiego. Gdybyśmy jednak zmienili wyraz na „kotka” (ta kotka), mielibyśmy do czynienia z rodzajem żeńskim, a słowo „kocię” (to kocię) byłoby rodzajem nijakim. Zauważ, że to trzy oddzielne słowa, z których każde posiada swój własny, stały rodzaj.

Rodzaje rzeczownika w liczbie mnogiej (męskoosobowe i niemęskoosobowe)

Gdy przechodzimy do omawiania kilku przedmiotów lub osób naraz (czyli do liczby mnogiej), gramatyka funduje nam całkowitą zmianę reguł gry. Podział na „męski, żeński i nijaki” znika. Zamiast trzech koszyków, mamy tylko dwa.

Aby określić rodzaj w liczbie mnogiej, używamy zaimków: ci oraz te.

Rzeczowniki męskoosobowe (ci)

Ten rodzaj jest bardzo elitarny. Obejmuje wyłącznie grupy ludzi, w których znajduje się co najmniej jeden mężczyzna. Słowo-klucz to „osobowe” (dotyczy osób) i „męsko” (dotyczy mężczyzn). Jeśli w grupie tysiąca kobiet znajdzie się choć jeden pan, cała grupa zyskuje gramatyczny rodzaj męskoosobowy.

• Przykłady: (ci) chłopcy, (ci) inżynierowie, (ci) Polacy, (ci) uczniowie, (ci) rodzice (bo w domyśle ojciec i matka).

Rzeczowniki niemęskoosobowe (te)

Ten „koszyk” jest ogromny, ponieważ wrzucamy do niego wszystko to, co nie zmieściło się w pierwszym. Zaliczamy tu wszystkie przedmioty, zjawiska, zwierzęta (nawet jeśli to samce!), rośliny, a także grupy składające się wyłącznie z kobiet lub dzieci.

• Przykłady: * Kobiety: (te) dziewczyny, (te) nauczycielki.

  • Dzieci: (te) dzieci, (te) niemowlęta.

  • Zwierzęta: (te) lwy, (te) psy, (te) koty. (Uwaga! Choć pojedynczy pies to „ten” – rodzaj męski, w liczbie mnogiej to „te psy” – rodzaj niemęskoosobowy, bo pies nie jest człowiekiem/osobą).

  • Przedmioty: (te) samochody, (te) drzewa.

Zmiana rodzaju z liczby pojedynczej na mnogą

Liczba mnoga rzeczownika – wyrazy nietypowe

Z zasady wiemy, że rzeczowniki odmieniają się przez liczby. Jeśli mamy jeden telefon, mówimy o liczbie pojedynczej, jeśli kilka – o liczbie mnogiej. Jednak język polski bywa kapryśny i posiada dwie specyficzne grupy wyrazów, które odmawiają współpracy z tą prostą zasadą. W gramatyce nazywamy je Singulare tantum oraz Plurale tantum.

Rzeczowniki występujące tylko w liczbie pojedynczej (Singulare tantum)

To wyrazy, które nie posiadają swojej formy mnogiej, ponieważ z natury oznaczają substancje niemożliwe do policzenia, pojęcia oderwane od materii lub zbiorowości traktowane jako jedna całość.

Zaliczamy do nich:

• Materiały i substancje: woda, piasek, złoto, tlen, mąka (nie powiemy „dwa złota” czy „pięć mąk”).

• Pojęcia abstrakcyjne: miłość, złość, sprawiedliwość, dobro.

• Nazwy zbiorowe: młodzież (grupa młodych ludzi to jedna młodzież), szlachta, ptactwo.

Rzeczowniki występujące tylko w liczbie mnogiej (Plurale tantum)

To słowa, które – choć mogą opisywać jeden konkretny przedmiot lub zdarzenie – mają wyłącznie formę liczby mnogiej. Nie potrafimy powiedzieć o nich „jeden” w sposób, do którego jesteśmy przyzwyczajeni.

Zaliczamy do nich:

• Przedmioty składające się z dwóch symetrycznych części: spodnie, nożyczki, okulary, obcęgi, sanie. Mówimy „kupuję jedne spodnie”, a nie „jeden spodzień”.

• Niektóre obrzędy i uroczystości: urodziny, imieniny, zaślubiny.

• Nazwy geograficzne i własne: Tatry, Alpy, Katowice, Włochy.

• Inne specyficzne pojęcia: drzwi, skrzypce, usta, plecy.

Znajomość tych dwóch „zbuntowanych” grup słów uratuje Cię przed wieloma błędami w pisaniu wypracowań czy oficjalnych wiadomości.

Podsumowując, określanie formy gramatycznej to nic innego jak logiczne dopasowywanie zaimków (ten, ta, to dla liczby pojedynczej oraz ci, te dla liczby mnogiej). Gdy opanujesz tę prostą sztuczkę, gramatyka przestanie być zagadką, a stanie się intuicyjnym, w pełni zrozumiałym systemem.