Czasownik: co to jest, na jakie pytania odpowiada i przez co się odmienia?

Wyobraź sobie, że zdanie to samochód. Rzeczowniki to jego karoseria, fotele i kierownica, a przymiotniki to kolor lakieru. Czym w takim razie są czasowniki? To zdecydowanie silnik! Bez nich nasze zdania nie mogłyby ruszyć z miejsca, ponieważ to właśnie one wprawiają wszystko w ruch, opisują akcję i nadają wypowiedzi dynamikę.

Gramatyka potrafi sprawiać trudności, ale w tym artykule udowodnimy, że wcale nie musi tak być. Zebraliśmy w jednym miejscu wszystko o czasowniku, aby pomóc uczniom w bezstresowej nauce i usystematyzowaniu wiedzy przed sprawdzianem. Zapraszamy do lektury!

Co to jest czasownik? (Definicja i przykłady z życia)

Najprościej rzecz ujmując, czasownik to odmienna i samodzielna część mowy, która nazywa czynności oraz stany. Kiedy tylko chcemy opowiedzieć o tym, co ktoś robi, co się wydarza wokół nas, lub jak ktoś się czuje, musimy użyć właśnie tej części mowy.

Zrozumienie tej definicji jest znacznie łatwiejsze, gdy spojrzymy na codzienne sytuacje:

• Kiedy opowiadasz koledze o meczu, mówisz: „Lewandowski strzelił gola, a potem tłum wiwatował”. (Nazywasz czynności, czyli akcję).

• Kiedy opisujesz swoje leniwe popołudnie, mówisz: „Po szkole leżałem na kanapie i odpoczywałem”. (Nazywasz stan, w którym się znajdowałeś).

• Kiedy patrzysz za okno w listopadzie, stwierdzasz: „Znowu pada i wieje”. (Nazywasz zjawiska i procesy).

Słowa strzelił, wiwatował, leżałem, odpoczywałem, pada, wieje to właśnie główni bohaterowie naszego dzisiejszego wpisu.

Czasownik – na jakie pytania odpowiada?

Aby bezbłędnie rozpoznać tę część mowy w tekście, najlepiej zastosować prosty test pytań. W przeciwieństwie do rzeczownika (który pyta: kto? co?), czasowniki odpowiadają na pytania związane z akcją.

Zapamiętaj te trzy podstawowe pytania:

1. Co robi? (np. biega, czyta, projektuje, gotuje)
2. Co się z nim dzieje? (np. rośnie, chudnie, starzeje się, moknie)
3. W jakim znajduje się stanie? (np. śpi, leży, choruje, stoi)

Jeśli jakieś słowo w zdaniu pasuje do jednego z tych pytań, możesz mieć pewność, że masz do czynienia z silnikiem naszego zdania.

Przez co odmienia się czasownik?

Przejdźmy teraz do kwestii, która na lekcjach języka polskiego zajmuje najwięcej czasu. Wiesz już na pewno, że rzeczowniki odmieniają się przez przypadki (to tzw. deklinacja). Jednak z czasownikami sprawa wygląda zupełnie inaczej.

Odmienianie czasowników nazywamy koniugacją. Jest to proces niezwykle elastyczny, ponieważ ta sama czynność może brzmieć zupełnie inaczej w zależności od tego, kto ją wykonuje, kiedy to robi i do jakiej grupy należy. Zobaczmy to na szczegółowych przykładach.

Odmiana czasownika przez osoby i liczby

Podstawowym mechanizmem koniugacji jest dostosowanie formy słowa do tego, kto jest wykonawcą czynności. Mamy tu do dyspozycji liczbę pojedynczą (gdy działa jedna osoba) oraz liczbę mnogą (gdy działa grupa).

Dla liczby pojedynczej:

• 1. osoba (ja): piszę, śpiewam, gram

• 2. osoba (ty): piszesz, śpiewasz, grasz

• 3. osoba (on/ona/ono): pisze, śpiewa, gra

Dla liczby mnogiej:

• 1. osoba (my): piszemy, śpiewamy, gramy

• 2. osoba (wy): piszecie, śpiewacie, gracie

• 3. osoba (oni/one): piszą, śpiewają, grają

Jak widzisz, odmiana czasowników przez osoby polega na zmianie samej końcówki wyrazu (tzw. flektywu), podczas gdy jego podstawa najczęściej zostaje taka sama.

Odmiana przez czasy i rodzaje

To nie koniec językowych możliwości! Każda akcja jest osadzona w jakimś momencie, dlatego czasowniki odmieniają się również przez czasy:

• Czas przeszły: informuje o tym, co już było (np. czytałem).

• Czas teraźniejszy: mówi o tym, co dzieje się teraz (np. czytam).

• Czas przyszły: zapowiada to, co dopiero nadejdzie (np. będę czytał / przeczytam).

Dodatkowo, w czasie przeszłym i przyszłym (złożonym), nasz bohater odmienia się przez rodzaje. Oznacza to, że po samej formie wyrazu możemy poznać płeć wykonawcy!

• W liczbie pojedynczej mamy rodzaj męski (on czytał), żeński (ona czytała) i nijaki (ono czytało).

• W liczbie mnogiej wyróżniamy rodzaj męskoosobowy (oni czytali – dla grup, w których jest choć jeden mężczyzna) oraz niemęskoosobowy (one czytały – dla grup kobiet, zwierząt lub przedmiotów).

Dzięki tak precyzyjnemu systemowi odmiany czasownika, język polski pozwala nam przekazać mnóstwo informacji w zaledwie jednym słowie!

Formy czasownika (osobowe i nieosobowe)

Na koniec naszego kompendium warto wspomnieć o drobnym haczyku, z którym uczniowie często spotykają się na sprawdzianach. Wszystko, co opisaliśmy powyżej – czyli określanie osoby, liczby, czasu i rodzaju – dotyczy osobowych form czasownika. To takie formy, w których bez problemu wskażemy wykonawcę (np. widząc słowo „zrobiliśmy”, od razu wiesz, że to my i że zrobiliśmy to w przeszłości).

Istnieją jednak również nieosobowe formy czasownika. Są to takie słowa, przy których nie da się określić wykonawcy, osoby, a często nawet czasu! Najważniejszą z nich jest bezokolicznik – czyli podstawowa, „słownikowa” forma zakończona na -ć lub -c (np. biegać, piec, myśleć). Nie wiesz, kto ma biegać, ani kiedy – to czysta, surowa nazwa czynności. Innymi nieosobowymi formami są imiesłowy oraz formy zakończone na -no i -to (np. napisano, umyto).

Rozróżnianie tych form to materiał na osobną lekcję, dlatego przygotowaliśmy na ten temat dedykowane, szczegółowe artykuły w naszej Bazie Wiedzy. Teraz, gdy wiesz już co to jest czasownik i znasz jego najważniejsze mechanizmy, polska gramatyka powinna stać się o wiele prostsza. Jeśli chcesz przećwiczyć nową wiedzę w praktyce, zajrzyj do naszej sekcji z interaktywnymi grami edukacyjnymi oraz darmowymi kartami pracy do pobrania! A poniżej znajdziesz notatkę wizualną, która pomoże Ci zapamiętać najważniejsze zagadnienia tej lekcji.

Sprawdź nasze pozostałe artykuły na temat Czasownika!