Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie. Co to znaczy i jak je rozróżnić?

W klasach 5-8 szkoły podstawowej na lekcjach języka polskiego pojawiają się terminy, które początkowo mogą brzmieć jak skomplikowane szyfry. Często zastanawiamy się, dlaczego musimy dzielić słowa na tak wiele dziwnych kategorii. Jednak rozpoznawanie tego, czym są czasowniki przechodnie i nieprzechodnie, wcale nie zostało wymyślone po to, aby utrudnić uczniom życie. To niezwykle logiczna zasada, która przypomina rzucanie piłką na boisku.

W tym artykule odczarujemy ten trudny temat związany z czasownikiem. Pokażemy, jak w ułamku sekundy rozpoznać rodzaj czynności w zdaniu, oraz zdradzimy niezawodny, wręcz detektywistyczny sposób na poradzenie sobie z tym zagadnieniem na każdym sprawdzianie.

Czasownik przechodni – co to znaczy w praktyce?

Aby zrozumieć to pojęcie, wyobraź sobie, że czynność to energia, którą musisz komuś lub czemuś przekazać. Kiedy używamy w zdaniu czasownika przechodniego, czynność wykonywana przez główną osobę (podmiot) „przechodzi” prosto na jakiś przedmiot lub osobę (czyli dopełnienie). Akcja musi mieć swojego odbiorcę.

Spójrzmy na życiowe przykłady:

• Marek czyta książkę. (Czynność czytania przechodzi z Marka na książkę).

• Kasia pije sok. (Czynność picia przechodzi z Kasi na sok).

• Tata myje samochód. (Czynność mycia przechodzi z taty na samochód).

Zauważ jedną bardzo ważną rzecz. Wyrazy oznaczające czynności przechodnie czują się samotne i niekompletne bez swojego obiektu. Gdybyś powiedział samo: „Marek czyta…” lub „Kasia pije…”, Twój rozmówca od razu zapytałby: „Ale co czyta? Co pije?”. Te słowa aż proszą się o dopełnienie, czyli informację, na kogo lub na co przeszła wykonywana akcja.

Czasowniki nieprzechodnie – dlaczego nie mogą mieć dopełnienia?

Na drugim biegunie mamy zachowania i stany, które zachowujemy wyłącznie dla siebie. Kiedy w zdaniu pojawiają się czasowniki nieprzechodnie, akcja zamyka się w samym wykonawcy i nie potrzebuje żadnego dodatkowego obiektu do pomocy. Energia nigdzie nie przechodzi – zostaje u podmiotu.

Oto jak wygląda to w zdaniach:

• Dziecko śpi.

• Pies głośno szczeka.

• Kwiaty rosną w ogrodzie.

Spróbuj teraz zadać do tych słów takie same pytania jak wcześniej. Czy można „spać coś”? Czy można „szczekać kogoś”? Oczywiście, że nie. W przypadku czasowników o charakterze nieprzechodnim czynność jest absolutnie samowystarczalna. Może jej towarzyszyć określenie miejsca lub czasu (np. śpi w łóżku, szczeka głośno), ale nie posiada ona żadnego bezpośredniego odbiorcy działania.

Niezawodny test! Jak łatwo sprawdzić przechodniość czasownika w zdaniu? (Zamiana na stronę bierną)

Jeśli na sprawdzianie pojawi się polecenie, by wskazać, czy mamy do czynienia z czasownikiem przechodnim czy nieprzechodnim, wcale nie musisz uczyć się list wyrazów na pamięć. Wystarczy, że przeprowadzisz w głowie jeden błyskawiczny eksperyment gramatyczny.

Ten niezawodny test polega na zamianie zdania ze strony czynnej na stronę bierną. Jak to zrobić? Wystarczy zamienić wykonawcę z przedmiotem miejscami. Złota zasada brzmi: tylko czynności przechodnie dają się zamienić na stronę bierną.

Sprawdźmy, jak ten test działa w praktyce!

Test nr 1: Badamy wyraz „maluje”

• Krok 1 (Strona czynna): Malarz maluje obraz.

• Krok 2 (Próba zamiany): Obraz jest malowany przez malarza.

• Wynik: Zdanie brzmi logicznie i poprawnie! Oznacza to, że słowo to należy do grupy przechodnich.

Test nr 2: Badamy wyraz „biegnie”

• Krok 1 (Strona czynna): Sportowiec biegnie.

• Krok 2 (Próba zamiany): Coś jest biegnięte przez sportowca?

• Wynik: Zdanie brzmi absurdalnie i jest błędem językowym. Nie da się stworzyć formy biernej. Werdykt jest jasny: to wyraz nieprzechodni.

Test nr 3: Badamy wyraz „kupiła”

• Krok 1 (Strona czynna): Mama kupiła chleb.

• Krok 2 (Próba zamiany): Chleb został kupiony przez mamę.

• Wynik: Zdanie ma sens. To kolejny dowód na przechodniość tej czynności.

Jak widzisz, rozpoznawanie tego zjawiska językowego jest bardzo logiczne. Wystarczy zapamiętać metaforę „przechodzenia akcji” na obiekt i wesprzeć się trikiem z tworzeniem formy biernej (czyli sprawdzaniem, czy coś może być robione lub zrobione przez kogoś). Dzięki tym wskazówkom każda analiza zdania na teście z gramatyki zakończy się Twoim sukcesem!