Rzeczownik odczasownikowy i złożony. Jak tworzyć rzeczowniki od innych części mowy?

Język polski można porównać do ogromnego zestawu klocków. Nie jesteśmy skazani wyłącznie na te elementy, które znajdziemy w słowniku w ich podstawowej formie. Dzięki fascynującemu mechanizmowi, jakim jest słowotwórstwo, potrafimy samodzielnie budować zupełnie nowe słowa, łącząc ze sobą różne części mowy.

Zdarza się, że potrzebujemy nazwać jakąś czynność w taki sposób, aby w zdaniu mogła pełnić funkcję przedmiotu. Innym razem chcemy opisać nową maszynę, łącząc dwa różne wyrazy w jeden zgrabny termin. W tym artykule rozłożymy słowotwórstwo na czynniki pierwsze. Dowiemy się, jak tworzyć nazwy od czynności czy cech, oraz sprawdzimy, dlaczego niektóre słowa składają się z dwóch różnych rdzeni.

Rzeczownik odczasownikowy, czyli czynność zamieniona w przedmiot

W gramatyce to zjawisko nosi łacińską nazwę gerundium. Choć brzmi to naukowo, w rzeczywistości używamy tego mechanizmu setki razy dziennie. Wyobraź sobie sytuację: wiesz, że ktoś biega (to jest czasownik). Chcesz jednak powiedzieć, że ta czynność jest bardzo zdrowa. Nie powiesz przecież „Biegać jest zdrowe”, lecz powiesz: „Bieganie jest zdrowe”.

W tym momencie stworzyłeś wyraz, który zachowuje się jak rzeczownik (odpowiada na pytanie co?), ale w swoim wnętrzu wciąż przechowuje informację o czynności. Tak właśnie działa słowotwórcza magia.

Tworzenie rzeczowników od czasowników w praktyce

Proces powoływania do życia takich wyrazów jest bardzo logiczny i uporządkowany. Polega on na „odcięciu” typowej końcówki czasownika (np. -ć) i dodaniu w jej miejsce odpowiedniego przyrostka (formantu słowotwórczego).

Do najpopularniejszych przyrostków, dzięki którym odbywa się płynne przechodzenie czasowników w rzeczowniki, należą:

• -anie (np. czytać -> czytanie, pisać -> pisanie),

• -enie (np. myśleć -> myślenie, mówić -> mówienie),

• -cie (np. myć -> mycie, bić -> bicie).

Dzięki tak utworzonym słowom możemy opowiadać o procesach i działaniach w sposób uogólniony, co jest niezwykle przydatne w pismach urzędowych, instrukcjach czy tekstach naukowych.

Rzeczowniki odczasownikowe – przykłady z życia codziennego

Aby lepiej zrozumieć, jak bardzo te formy przeniknęły do naszej codziennej komunikacji, spójrzmy na zestawienie wyrazów bazowych oraz ich nowych, rzeczownikowych odpowiedników:

• Gotować obiad to sztuka. -> Gotowanie obiadu to sztuka.

• Lubię spać do późna. -> Późne spanie to moja słabość.

• Chcę zrozumieć ten problem. -> Zrozumienie tego problemu zajmie mi chwilę.

• Muszę odkurzyć dywan. -> Odkurzanie dywanu mnie męczy.

Zwróć uwagę, że nowo utworzone wyrazy odmieniają się przez przypadki dokładnie tak samo, jak wszystkie inne nazwy rzeczy czy zjawisk (nie ma gotowania, przyglądam się gotowaniu).

Pisownia nie z rzeczownikami odczasownikowymi

To zagadnienie jest jedną z największych pułapek ortograficznych w polszczyźnie. Pamiętamy ze szkoły żelazną zasadę: „nie” z czasownikami piszemy osobno. Skoro więc słowo czytanie pochodzi od czasownika, to czy partykułę przeczącą powinniśmy zapisać oddzielnie?

Absolutnie nie! Skoro wyraz zyskał nową tożsamość i stał się rzeczownikiem, zaczynają go obowiązywać zasady ortograficzne dla nowej części mowy.

Złota zasada brzmi: partykułę „nie” zapisujemy z tą grupą wyrazów zawsze łącznie.

• Poprawny zapis: niepalenie, nieczytanie, niezrozumienie, nierozwiązanie problemu.

Zapis rozdzielny (np. nie palenie) jest poważnym błędem, chyba że mamy do czynienia z wyraźnym przeciwstawieniem w zdaniu (np. To było nie palenie, lecz zwykłe puszczanie dymu z ust).

Rzeczownik odprzymiotnikowy – cecha, która staje się obiektem

Mechanizm słowotwórczy pozwala nam czerpać nie tylko z puli czasowników. Bardzo często chcemy porozmawiać o jakiejś właściwości, odrywając ją od konkretnego przedmiotu. Kiedy mówimy, że ściana jest biała, używamy przymiotnika. Kiedy jednak chcemy porozmawiać o samym kolorze jako o zjawisku, tworzymy nowy wyraz – biel.

Do utworzenia wyrazów pochodzących od przymiotników używamy najczęściej przyrostków takich jak -ość, -ota, lub po prostu ucinamy końcówkę, tworząc formę zerową.

Oto jak funkcjonuje to w praktyce:

• -ość: mądry -> mądrość, staranny -> staranność, ciekawy -> ciekawość.

• -ota: ślepy -> ślepota, ciasny -> ciasnota, głuchy -> głuchota.

• -ec: ślepy -> ślepiec (kiedy cechę przypisujemy nowej osobie), mądry -> mędrzec.

• Ucięcie końcówki: zielony -> zieleń, cichy -> cisza.

Dzięki temu zabiegowi język zyskuje ogromne bogactwo pojęć abstrakcyjnych, pozwalających na opisywanie naszych emocji i otaczającego świata w sposób głęboki i poetycki.

Rzeczownik złożony – dwa słowa w jednym

Gdy w naszym świecie pojawia się nowy wynalazek lub zjawisko, język musi na to zareagować. Czasami brakuje nam słów, by opisać skomplikowany obiekt za pomocą jednego prostego rdzenia. Wtedy z pomocą przychodzi kompozycja słowotwórcza, dzięki której powstają wyrazy składające się z dwóch (lub więcej) różnych słów.

Budowa wyrazów złożonych w języku polskim

W gramatyce wyróżniamy dwa główne sposoby łączenia wyrazów w jedną nową całość:

1. Złożenia (z użyciem łącznika) To słowa, w których dwa odrębne wyrazy zostały sklejone za pomocą specjalnej „zaprawy murarskiej”. Tą zaprawą w języku polskim są tak zwane wrostki, najczęściej litery -o-, -i- lub -y-.

• sam-o-chód (od: sam chodzi),

• żyw-o-płot (od: żywy płot),

• list-o-nosz (od: listy nosi),

• licz-i-krupa (od: liczyć krupy),

• włócz-y-kij (od: włóczyć kij).

2. Zrosty (bezpośrednie sklejenie) W tym przypadku dwa słowa zrosły się ze sobą w naturalnej formie, bez żadnych dodatkowych liter łączących. Są po prostu połączone „na styk”.

• Wielkanoc (od: Wielka Noc),

• Rzeczpospolita (od: rzecz pospolita),

• Białystok (od: biały stok),

• wiarygodność (od: wiary godny).

Istnieją również zestawienia, które oznaczają jedno pojęcie, ale składają się z dwóch oddzielnie zapisywanych słów (np. maszyna do szycia, panna młoda, Zielona Góra). Mimo spacji pełnią one funkcję jednego elementu nazewniczego.

Podsumowując, świadomość mechanizmów słowotwórczych pozwala zrozumieć, że język to żywy, plastyczny twór. Umiejętność bezbłędnego tworzenia form odczasownikowych czy prawidłowego zapisywania przeczeń przy nowo utworzonych wyrazach to cecha świadomego użytkownika języka. Dzięki tej wiedzy potrafimy nie tylko nazywać rzeczywistość, ale też kreować zupełnie nowe słowa zgodnie z logicznymi zasadami polskiej gramatyki.