Włączać czy włanczać? Poprawna forma, zasady i przyczyny błędu

Język polski obfituje w słowa, których codzienna, niedbała wymowa z czasem zaczyna przenikać do języka pisanego. Jednym z najbardziej irytujących dla językoznawców – a zarazem najbardziej powszechnych – błędów jest dylemat dotyczący uruchamiania urządzeń. Czy światło, komputer lub telewizor należy „włączać”, czy może „włanczać”?

W tym artykule rozkładamy na czynniki pierwsze 1 z najczęstszych potknięć fonetycznych w polszczyźnie. Wyjaśnimy, dlaczego nasza intuicja czasem nas zawodzi, pokażemy, jak łatwo zapamiętać poprawną formę, i przyjrzymy się słowom pokrewnym, w których popełniamy dokładnie ten sam błąd.

Włączać czy włanczać – jak jest poprawnie?

Zacznijmy od stanowczego rozwiania wszelkich wątpliwości. Jedyną, bezwzględnie poprawną formą w języku polskim jest słowo „włączać” (oraz dokonana forma „włączyć”).

Forma „włanczać” (lub „włonczyć”) jest rażącym błędem językowym, a jej używanie w mowie i piśmie oficjalnym, biznesowym czy nawet prywatnym jest powszechnie uznawane za przejaw nieznajomości podstawowych reguł ortograficznych. Błąd ten jest o tyle dotkliwy, że w dobie cyfryzacji i wszechobecnej elektroniki słowo to pojawia się w naszej komunikacji kilkanaście razy dziennie.

Skąd bierze się błąd „włanczać”? Fonetyczna pułapka

Dlaczego tak wiele osób z pełnym przekonaniem wymawia, a nawet zapisuje to słowo w błędny sposób? Winowajcą jest nasz własny aparat mowy oraz zjawisko upodobnień fonetycznych.

Litera „ą” (samogłoska nosowa) znajduje się w tym słowie tuż przed literą „cz” (spółgłoską zwarto-szczelinową). Wymówienie czystego, pięknego „ą” w takim otoczeniu wymaga od naszych narządów mowy ułożenia warg i języka w nieco bardziej wymagający sposób. Ludzki mózg z natury dąży do minimalizowania wysiłku, dlatego w mowie potocznej „rozbija” trudną samogłoskę nosową „ą” na łatwiejszą do wymówienia zbitkę „an” lub „on”.

W efekcie, mówiąc szybko, zamiast starannego „w-łą-czać” słyszymy niedbałe „włanczać”. O ile w swobodnej mowie potocznej (tzw. tempie konwersacyjnym) językoznawcy przymykają oko na lekką asymilację nosówki, o tyle przenoszenie tej wymowy na papier jest absolutnie niedopuszczalne.

Łączyć, włącznik, złącze – złota zasada zapamiętywania

Aby na zawsze wyeliminować formę „włanczać” ze swojego słownika, wystarczy uświadomić sobie, z jakich „klocków” zbudowane jest to słowo. Każdy wyraz w języku polskim posiada swój rdzeń, czyli podstawową część niosącą jego główne znaczenie.

Dla słowa włączać, rdzennym pojęciem jest czynność łączenia (od słowa łączyć). Kiedy coś w-łączamy, w rzeczywistości łączymy ze sobą obwody elektryczne, wprawiając urządzenie w działanie.

Zwróć uwagę na całą rodzinę wyrazów pokrewnych. W każdym z nich wyraźnie widać (i słychać) literę „ą” lub „ą/ę” wynikające z oboczności:

• łączyć (nie: łanczyć)

• włącznik (nie: włancznik)

• połączenie (nie: połanczenie)

• złącze (nie: złancze)

Skoro nikt z nas nie powie, że używa kleju do „łanczenia” papieru, nie ma żadnego logicznego powodu, by używać formy „włanczać”.

Podobne błędy: przełączać, wyłączać i dołączać

Omawiany problem nie dotyczy wyłącznie włączania. Zasada konsekwentnego stosowania rdzenia „-łącz-” obejmuje wszystkie czasowniki pochodne, do których doczepiono jakikolwiek przedrostek (np. wy-, prze-, do-, za-).

W każdym z poniższych przypadków bezwzględnie stosujemy literę „ą”:

• wyłączać (błąd: wyłanczać)

• przełączać (błąd: przełanczać)

• dołączać (błąd: dołanczać)

• załączać (błąd: załanczać)

• podłączać (błąd: podłanczać)

Tabela: Poprawne i błędne formy z rdzeniem „-łącz-”

Dla wzrokowców przygotowaliśmy zestawienie, które wyraźnie oddziela formy poprawne od najczęstszych potknięć ortograficznych.

Utrwal swoją wiedzę: Włączać czy włanczać?

Pora przećwiczyć ortograficzną czujność. Przed Tobą szybki trening obejmujący pełną rodzinę wyrazów pokrewnych. Udowodnij, że potrafisz bezbłędnie redagować techniczne teksty!